ಆಡಳಿತದ
ಮಂದಗತಿಯ ಮರ್ಮ: ಸರ್ಕಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿಳಂಬದ ಹಿಂದಿರುವ ಕರಾಳ ವಾಸ್ತವ
ಭಾರತೀಯ
ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪಡಸಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾತು ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿದೆ: "ಸರ್ಕಾರಿ ಕೆಲಸ ದೇವರ
ಕೆಲಸ, ಆದರೆ ದೇವರಿಗೆ ಯಾವಾಗ ಪುರುಸೊತ್ತೋ ಆಗ ಮಾತ್ರ
ಕೆಲಸ ಆಗುತ್ತದೆ." ಈ ಲಘು ಹಾಸ್ಯದ ಮಾತು ನಮ್ಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಒಳಗಿರುವ ಕಠೋರ ವಾಸ್ತವವನ್ನು
ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ 'ವಿಳಂಬ' ಅಥವಾ ರೆಡ್ ಟೇಪಿಸಂ ಎಂಬುದು ಒಂದು ಪದವಲ್ಲ, ಅದು ನಾಗರಿಕರ
ಹಕ್ಕಿನ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುವ ದೌರ್ಜನ್ಯ. ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ
ವ್ಯವಸ್ಥೆ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಮರೆತಾಗ ಅದು ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಸಂಕೋಲೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ
ಕಡತಗಳು ದೂಳು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವು ಕಾಗದದ ರಾಶಿಗಳಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ರೈತನ ಬದುಕು, ಒಬ್ಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಭವಿಷ್ಯ
ಅಥವಾ ಒಬ್ಬ ಉದ್ಯಮಿಯ ಕನಸು ಅಡಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸಹಿಗಾಗಿ ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ಕಾಯುವಾಗ, ನಾಗರಿಕನ ತಾಳ್ಮೆಯ ಕಟ್ಟೆ ಒಡೆದು ಆಕ್ರೋಶ ಭುಗಿಲೇಳುವುದು ಸಹಜ. ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿ (ಒಟ್ಟು
ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನ) ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಆಡಳಿತದ ವೇಗವೇ
ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ವೇಗವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿದೇಶಿ ಹೂಡಿಕೆದಾರರು ಭಾರತವನ್ನು ನೋಡುವಾಗ ಇಲ್ಲಿನ 'ಅನುಮತಿ ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ'ಯನ್ನು ಸವಾಲಾಗಿ
ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅನುಮತಿಗಾಗಿ ಕಾಯುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇದ್ದರೆ, ಬಂಡವಾಳ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ದೇಶದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವ
ದೊಡ್ಡ ಹೊಡೆತ.
ನಮ್ಮ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದ 'ವಸಾಹತುಶಾಹಿ' ಮಾನಸಿಕತೆಯಿಂದ ಇಂದಿಗೂ ಹೊರಬಂದಿಲ್ಲ.
ಆಡಳಿತವು ಜನರನ್ನು ಆಳಲು ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇ ಹೊರತು, ಅವರಿಗೆ ಸೇವೆ
ಸಲ್ಲಿಸಲು ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಮನಸ್ಥಿತಿ ಕಚೇರಿಯ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ
ಬಂದು ಎಂಟು ದಶಕಗಳಾದರೂ, ಕಚೇರಿಯ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿದೆಯೇ
ಹೊರತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಮನಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿಲ್ಲ.
ಡಿಜಿಟಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಾವು ಆನ್ಲೈನ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು
ತಂದಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಎಂಬುದು ಹಳೆಯ
ಕಡತಗಳನ್ನು ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ಗೆ ಅಳವಡಿಸುವುದಲ್ಲ. ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು (Process)
ಸರಳೀಕರಿಸದೇ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಂದರೆ, ಅದು 'ಡಿಜಿಟಲ್ ವಿಳಂಬ'ವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ವರ್
ಸಮಸ್ಯೆಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮುಂದೂಡುವುದು ಈಗ ಹೊಸ ರೀತಿಯ ರೆಡ್ ಟೇಪಿಸಂ ಆಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ.
ಯಾವುದೇ ಆಡಳಿತ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಬೇಕೆಂದರೆ, ಅದಕ್ಕೆ ರಾಜಕೀಯ ಬೆಂಬಲ ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಆದರೆ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಮೇಲೆ
ರಾಜಕೀಯ ಒತ್ತಡ, ವರ್ಗಾವಣೆ ದಂಧೆ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ
ಕೊರತೆ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಹಳಿ ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಿವೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕೆಲಸಕ್ಕಿಂತ ಮತಬ್ಯಾಂಕ್ ರಾಜಕಾರಣಕ್ಕೆ
ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದಾಗ, ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವೇಗ ತಾನಾಗಿಯೇ ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಕಚೇರಿಯ ಹೊರಗೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳು, ಕಚೇರಿಯ ಒಳಗಿರುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ನೇರ ನಂಟನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲಸವನ್ನು 'ವೇಗವಾಗಿ' ಮಾಡಿಕೊಡಲು ಲಂಚ ಕೇಳುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ವಿಳಂಬವನ್ನೇ ಒಂದು ಬಂಡವಾಳವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ನಾಗರಿಕ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ನಡುವೆ
ನೇರ ಸಂಪರ್ಕ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಈ ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳ ಹಾವಳಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ.
ಸಿಂಗಾಪುರ ಅಥವಾ ಜಪಾನ್ನಂತಹ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 'ಸಮಯ ಪಾಲನೆ' ಎಂದರೆ ಆಡಳಿತದ ಧರ್ಮ. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು
ಕೆಲಸಕ್ಕೂ ನಿಗದಿತ ಸಮಯವಿದೆ. ಆ ಸಮಯದ ಒಳಗೆ ಕೆಲಸವಾಗದಿದ್ದರೆ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳು
ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಲೇಬೇಕು. ಇಂತಹ 'Time-bound delivery' ಮಾದರಿಯನ್ನು
ನಮ್ಮ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ.
- ಆಡಳಿತವು ಸೇವೆ
ಸಲ್ಲಿಸಲು ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಡಬೇಕು.
- ಕೆಲಸ
ವಿಳಂಬವಾದರೆ ಉತ್ತರ ನೀಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಯದ್ದಾಗಬೇಕು.
- ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣದ
ಜೊತೆಗೆ ಅನಗತ್ಯ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳ ಕಡಿತ ಅಗತ್ಯ.
- ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳನ್ನು
ತಡೆಗಟ್ಟಿ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ನೇರ ಆಡಳಿತ ಸಿಗುವಂತಾಗಬೇಕು.
- "ವಿಳಂಬ ಮಾಡುವುದು ಅನ್ಯಾಯ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಮ." ಇದನ್ನು ಅಧಿಕಾರ ವರ್ಗ
ಮನಗಾಣಬೇಕು.
ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿಯ ಹೊಸ್ತಿಲು ತುಳಿಯುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನ
ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಘೋಷಿತ ಭಯವಿರುತ್ತದೆ: "ನನ್ನ ಕೆಲಸವಾಗಲು ಎಷ್ಟು ದಿನ ಅಲೆಯಬೇಕೋ?".
ಈ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ದೋಷಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುವವರ 'ಮನಸ್ಥಿತಿ'. ಆಡಳಿತ
ಎಂದರೆ ಜನರನ್ನು ಆಳುವುದು ಎಂಬ ಹಳೆಯ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಧೋರಣೆಯು ಇಂದಿಗೂ ಅನೇಕ ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ
ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆಯುವವರೆಗೂ ಆಡಳಿತ ಸುಧಾರಣೆ ಎಂಬುದು ಕಾಗದದ ಮೇಲಿನ ಘೋಷಣೆಯಾಗಿ
ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿಯ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ವಿಫಲತೆಯೆಂದರೆ 'ಸೇವಾ ಮನೋಭಾವದ ಕೊರತೆ'. ಒಬ್ಬ ಅಧಿಕಾರಿಯು ತಾನು
ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ನೇಮಕಗೊಂಡಿರುವ ಸೇವಕ ಎಂಬುದನ್ನು ಮರೆತು, ಜನರೇ ತನ್ನ ಆಶ್ರಿತರು ಎಂಬ ಭ್ರಮೆಯಲ್ಲಿ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ. ನೈಜ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ,
ಅಧಿಕಾರಿಯು ಜನರಿಂದ ಪಡೆದ ತೆರಿಗೆಯ ಹಣದಲ್ಲಿ ವೇತನ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅಂದರೆ,
ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನೂ ಆ ಅಧಿಕಾರಿಯ 'ಯಜಮಾನ'.
ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ತರಬೇತಿಗಳು ಇಂದು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿವೆ.
ದಕ್ಷಿಣ
ಕೊರಿಯಾದಂತಹ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ತರಬೇತಿಯಲ್ಲಿ
'ನಾಗರಿಕ ಕೇಂದ್ರಿತ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೆ' ಹೆಚ್ಚಿನ
ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾನೂನಿನ ಪಠ್ಯಗಳನ್ನು
ಬೋಧಿಸದೆ, ಮನುಷ್ಯನ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದ ನೈತಿಕತೆಯನ್ನು
ಕಲಿಸುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಪೋಸ್ಟಿಂಗ್ಗಳಿಗೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ,
ಅವರ 'ಸೇವಾ ಮನೋಭಾವ'ವನ್ನೂ
ಮಾನದಂಡವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುವ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ.
ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ 'ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ' ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಆಡಳಿತದ ಮಂದಗತಿಗೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ. ಕೆಲಸ ವಿಳಂಬವಾದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಯಾರು
ಹೊಣೆ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದೇ ದೊಡ್ಡ ದುರಂತ.
ಒಂದು ಕಡತವು ಮೇಜಿನ ಮೇಲೆ ವಾರಗಟ್ಟಲೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆಂದರೆ, ಅದಕ್ಕೆ
ಹೊಣೆಯಾದ ಅಧಿಕಾರಿಯ ವೇತನದಿಂದ ದಂಡ ವಸೂಲಿ ಮಾಡುವ ಕಠಿಣ ಕಾನೂನು ಬರಬೇಕು.
ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ 'ಸೇವಾ ಹಕ್ಕು ಕಾಯ್ದೆ'
(ಸಕಾಲ) ಜಾರಿಯಾದಾಗ ಬಹಳಷ್ಟು ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳಿದ್ದವು. ಆದರೆ, ಕಾಯ್ದೆಯು ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜಾರಿಯಾಗದ ಕಾರಣ, ಅದು ಕೇವಲ
ದೂರು ನೀಡುವ ಯಂತ್ರವಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಂತಹ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿನ ಭೂ ದಾಖಲೆಗಳ
ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ವಿಳಂಬವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಅಲ್ಲಿನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ
ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲಸ ವಿಳಂಬವಾದರೆ
ಮೇಲಧಿಕಾರಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೇ
ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಜಾರಿಗೆ ಬರಬೇಕು.
ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣ ಎಂಬುದು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲ, ಅದು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸುವುದು. ನಮ್ಮ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಅನೇಕ
ನಿಯಮಗಳು ೧೯೪೦ರ ದಶಕದವು. ಒಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ ಪಡೆಯಲು ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕಾದ
ದಾಖಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಆತನನ್ನು ಕಚೇರಿಯಿಂದ ದೂರವಿರಿಸುವಂತಿದೆ. "ಒಂದು ಕಿಟಕಿ" (ಸಿಂಗಲ್
ವಿಂಡೋ) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತಂದಿದ್ದರೂ, ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ
ಜಟಿಲತೆಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಲ್ಲ.
ಆಡಳಿತ
ಸುಧಾರಣಾ ಆಯೋಗವು ನೀಡಿದ ಶಿಫಾರಸುಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಕನಿಷ್ಠ ಶೇ. ೩೦ ರಷ್ಟು
ಹಳೆಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ. ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸಿ, ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಎಷ್ಟು ಸರಳೀಕರಿಸಬಹುದು ಎಂದರೆ, ಒಬ್ಬ
ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿ ತನ್ನ ಮನೆಯಿಂದಲೇ ಆನ್ಲೈನ್ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪಡೆಯುವಂತಿರಬೇಕು.
ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರವೇ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ದಾರಿ ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ.
ನಾಗರಿಕ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ನಡುವೆ ಇರುವ ಅಂತರವೇ ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳ ಪಾಲಿಗೆ
ವರದಾನ. ಕಚೇರಿಗಳ ಹೊರಗೆ ಸುತ್ತುವ ಏಜೆಂಟರುಗಳು ಆಡಳಿತದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗಗಳಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.
ಇದನ್ನು ತಡೆಯಲು, ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕರು
ಸ್ವತಃ ತಮ್ಮ ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಯನ್ನು (Status) ಪರಿಶೀಲಿಸಲು
ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕಲ್ಪಿಸಬೇಕು. ಯಾವುದೇ ನಾಗರಿಕ ತನ್ನ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಮೂದಿಸಿದರೆ,
ಅದು ಈಗ ಯಾವ ಮೇಜಿನ ಮೇಲೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಯಾಕೆ ವಿಳಂಬವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಮಾಹಿತಿ
ಆತನ ಮೊಬೈಲ್ಗೆ ಬರಬೇಕು. ಈ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದರೆ, ಯಾವುದೇ
ಮಧ್ಯವರ್ತಿಯ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳ ಹಾವಳಿ ಇಲ್ಲದ ಆಡಳಿತವೇ ಒಂದು ಸುಸ್ಥಿರ ಸಮಾಜದ
ಮುನ್ನುಡಿ.
ಬರಹ:
- ಕಿರಣ್ ದಾನಿ (ರಣಗಲ್ ನ್ಯೂಸ್ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು)
All Rights Reserved: The complete rights of this column belong to 'RanagalNewz'. Republishing parts or the entirety of this article without prior permission is unlawful. Copyright © 2026